Я люблю прачынацца з усходам сонца, але не ў такую ж рань! На світанне не было нават намёку, калі гэтая троіца мяне разбудзіла і мы рушылі ў дарогу. Я налягчэ, толькі з невялікім рэчавым мяшком для бегу, хлопцы былі экіпіраваны па-даросламу – да кожнага была прывязаная маленькая тачка наадварот…
Я ўсё жыццё марыў пра вытворчасць такіх аднаколавых вазкоў: ад багажніка складанай формы, усталяванага на маленькім колесе, цягнуліся дзве доўгія алюмініевыя аглаблі і мацаваліся да шырокага пояса, так што іх практычна не трэба было трымаць у руках. Зверху была надзейна прывязаная паклажа. Горная абутка, шчыльныя пыльныя штаны і курткі – цяпер хлопцы рабілі ўражанне дасведчаных вандроўнікаў, зусім не так, як у мінулы раз.
– Класныя вазкі! Я б толькі зрабіў багажнікі здымнымі, каб на іх можна было ставіць усю канструкцыю.
– Навошта?
– Тады было б зручна не толькі па сцежках, але і па снезе, як на санях.
– Ну дык і тут гэтак сама! Толькі здымаць не трэба – проста перавярнуў угору нагамі, ручкі прымацаваў пад іншым кутом – і гатова! Prowadź nas, pan Susanin!
Да таго часу, калі скончылася дарога, пачало світаць.
– Вунь нашая мэта! – паказаў я на гару проста па курсе. – Здавалася б, побач, але вось гэта поле прыйдзецца абыходзіць вакол.
– Тут жа паласа ўсяго сто метраў! А абыходзіць прыйдзецца больш за кіламетр! – незадаволена прабурчаў Цінадуль.
– Поле нядаўна ўзаралі, ды да таго ж пазаўчора дождж прайшоў – увязнем!
– Пазаўчора – гэта не ўчора! Я пайду наўпрост і пачакаю вас… проста каля той прасекі, дзе слупы ў лес уваходзяць, ідзе?
– Можа ён мае рацыю?
– Не, – у мяне не было настрою нешта тлумачыць і даказваць, – пад слупамі дык пад слупамі.
Праз некалькі хвілін, адышоўшы на прыстойную адлегласць, мы абярнуліся. Цінадуль з роўчаннем, якое даносілася і да нас, вырываў з зямлі нагу, быццам гэта было дрэва з карэннем, пераносіў яе крыху наперад і выцягваў другую, каб потым паспрабаваць падцягнуць воз, які ўвяз у гразі да паловы кола.
– Можа пачакаем?
– Навошта? – адказалі яны ў унісон. – Ён не вернецца, будзе ісці да канца. Чаму ты не сказаў, што будзе так дрэнна?
– Я сказаў.
– Што так дрэнна – не сказаў!
– Калі б я быў адзін, і стомлены вяртаўся дадому, я б таксама пайшоў наўпрост. Праўда, я не ведаў, што воз будзе так правальвацца.
– Так, кола вузкае, трэба было на саны ставіць.
– Трэба было ў абход ісці!
Дзіўная справа, але калі мы прыйшлі да кропкі нашай сустрэчы, Цінадуль амаль перайшоў… пераплыў поле. Ён быў увесь у гразі, практычна па вушы. Відавочна, што яму даводзілася падаць, ныраць і вынырваць – за ім цягнуўся свежавыкапаны роў глыбінёй у паўметра.
– Усё нармальна, – прахрыпеў ён, выпаўзаючы на траву, – там толькі ў адным месцы багна, а ў астатняй гразі толькі па калена. – Потым паспрабаваў было сесці, але ўпаў плашмя: – ты чаму не сказаў, што будзе так дрэнна?
– Я сказаў! І табе, і ім – двойчы!
– Што так дрэнна – не сказаў!
Падаючы, ён адчапіўся ад вазка, таму пакуль ён сціраў з сябе гразь, мы спрабавалі выцягнуць на цвёрдую глебу амаль намертва затрыглае кола, і пры гэтым не запэцкацца.
Нарэшце, ён больш-менш пачысціўся, аддыхаўся і павярнуўся да мяне: «Смейся, смейся. Калі чалавеку дастаўляе радасць бяда іншага – гэта нізка!»
– Ды я…
– Ды ты, – перадражніў ён.
– Ды я зусім з іншай нагоды! Вунь, яшчэ паўкіламетра ўгару і ваш тунэль!
– І ты ад гэтага проста шчаслівы?
– Так, і мы з вамі развітаемся! Вам – унутр ці куды там, мне – дадому!
Мы так не дамаўляліся! А раптам там ахова, тупікі або прорвы, ці наогул Барлог які-небудзь, дэман апраметнай? Схаваўся за фіранкай з каменем за пазухай? Мы ж нічога не ведаем, а ты практычна тутэйшы!
– Які Барлог – я там ні разу не быў!
– Расказвай! Ты ж сам пісаў у артыкульчыку на сваім блогу (каюся – было) – гара, наверсе дрэвы роўнымі кругамі – і гэта на стромкіх схілах! Дажджу тыдзень не было, а дрэвы стаялі мокрыя, ну? Яшчэ тэлефон і фотаапарат у цябе тады адразу адмовілі – не пісаў, скажаш?
– На гары быў, а ў шахце гэтай вашай – ні разу!
– Дык мы хутка зазірнем у яе, аглядзімся, і адразу потым на гару палезем, мы ж так дамаўляліся!
– Тады пайшлі хутчэй!
– Не рады ты нам, ой – не рады! Такое ўражанне, што ў мінулы раз мы сустракаліся зусім з іншым чалавекам.
– Так, маладым, задорным…
– Прыдуркаватым, – падказаў я.
– У добрым сэнсе слова!
– А ў гэтага слова ёсць і добры сэнс?
– Усяго ёсць добры сэнс… вось кажы першае, што ў галаву ўзбрыдзе.
– Пажар у цэху!
– Ме-е-е…
– Бе-е!
– Ні бэ, ні мэ, ні кукарэку…
– Чаму так кажаш? Між іншым, ён аказаўся добрай праверкай! Табе самому, пажарнікам, ды ўсім суседзям, якія прыбеглі памагчы! Ну вось скажы: не будзь пажару, ты б мог сабой ганарыцца? З адной рукой і ломам у зубах, пералятаючы як віхор над асыпальным шыферам з адной бэлькі на другую, гасячы полымя і зрываючы руберойд – ты мог нават у самых яркіх фантазіях меркаваць, што так зможаш? А пажарнікі, якія прыехалі хутка і не далі табе сарвацца з даху ў агонь – хіба яны не падарылі табе веру ў чалавецтва?
– У што?
– Ну добра – проста веру ў тое, што ўсё можа быць добра?
– Ну падарылі.
– Вось… а ты – цэх, цэх… Колькі добрых і яркіх успамінаў – і ўсё з-за адной іскрынкі, якую мы дрэнна схавалі, а ты выпусціў на волю! Ды здарыся гэта ізноў, мы б проста не змаглі ўжо паводзіць сябе інакш! У шкоду сабе і свайму падарожжу ізноў падсунулі б яе табе пад ногі…
– Каб не пазбаўляць цябе радасці! Зразумеў? Так што кукарэку тут вельмі дарэчы!
– А гэта яшчэ чаму?
– Адкрый слоўнік Даля, там чорным па белым напісана, што гэтым клічам абвяшчаюць перамогу.
Добра, мы ўжо прыйшлі да велізарнай чорнай дзіры ў гары, таму пра пажар раскажу неяк у іншы раз, цяпер не час.
Мы стаялі на старой закінутай пляцоўцы перад тунэлем. Яго распахнутая пашча, здавалася… Жарты-жартачкамі, але на самай справе здавалася, што гэта пачвара, якая замерла перад скачком. Яшчэ секунда, другая – агулам, мы не сталі чакаць, калі яна на нас кінецца, і самі пайшлі наперад, каб… ну вось уявіце, што гэта на самай справе разяўленая пашча, і нам трэба кудысьці ў страўнік. Бо правільным рашэннем будзе хутка праскочыць міма зубоў – мала што?
Праз хвіліну святло ад увахода стала невялікай светлай плямай ззаду. Пол быў роўным і без усялякага смецця. Лямпачкі нашы ў ліхтарыках свяцілі хоць і спраўна, але асаблівай радасці не прыносілі. Да столі не дастаць, сцены, уздоўж якіх мы ішлі, станавіліся ўсё цямнейшымі і цяплейшымі… дзіўнае адчуванне, пачало здавацца, што іх абшылі аксамітам. Калі спачатку ў іх і быў які колер, дык неўзабаве яны сталі непранікальна чорнымі, зжыраючымі ўвесь святло, які яшчэ спрабаваў вырвацца з ліхтароў. Але неўзабаве і ў іх нічога не засталося, мы апынуліся ў поўнай цемры. Я зачапіўся за пярэдні воз, каб не страціць раўнавагу, паспрабаваў ухапіцца за суседа, але прамахнуўся і з усёй сілы ўдарыўся ілбом аб пол. Іскры цэлым снапам высыпалі з вачэй, але іх таксама імгненна паглынуў аксаміт. Напэўна, тунэль злёгку паварочваў, таму што, абярнуўшыся назад, я не ўбачыў нават малюсенькай кропкі святла.
– Ты цэлы?
– Цэлы…
– Тады наперад, не спыняемся! Можа нешта заспяваем? – спытаў Ціможа, і, не чакаючы адказу, зацягнуў прыгожым тэнарам: – Зноў доўгі этап, зноў смурод лягэраў…
Праз некалькі секунд астатнія дружна падхапілі: «А над лягэрам ноч, а над лягэрам ноч, абараецца ліст…»
– Хлопцы, дзе вас гэтыя дваццаць гадоў насіла? – з нейкім нават жахумам падумаў я, а мне ў адказ з усіх бакоў даняслося:
– I не ў сілах цябе
Адабраць у мяне
Нават сколач суддзя
Ведаю, як цяжка
Калі ў сэрцы туга
Знаць, такая лёс…
Луны не было, святла не было, клаўстрафобіі ў нас таксама не было – усе навучыліся па гуку вызначаць, хто дзе ідзе, і не наступаць адзін аднаму на пяткі. Ці, як кажуць роварысты – сядзець на коле. Я, бо слоў не ведаў, замыкаў калону.
Нарэшце, песня скончылася.
– Шчыра так, – здавалася, што са слязінкай у голасе сказаў нехта.
– А давайце яшчэ раз! – І яны зацягнулі па новай.
Да чацвёртага паўтору я ўжо вывучыў словы і бадзёра крочыў у сярэдзіне групы.
Неўзабаве спераду з’явілася святло. Гэта не было тое самае «святло ў канцы тунэля» – ці тунеля – як правільна? Агулам, без розніцы – дзесьці перад намі з’явілася тоненькая светлая нітачка, якая плыла і не давала сябе дагнаць. На секунду мне падалося, што ад ніці аддзялілася невялікае светлавое воблачка, падобнае да жанчыны ў белай сукенцы. Яна выцягвала наперад руку ў чорнай пальчатцы па локаць, як бы кажучы: «Смахні пыл…»
Вы бачыце? – ускрыкнуў я...
Ай-Ёй-Ячыкічыкі
– Пачакай-на, пачакай-на… – Ай павярнула кніжку малюнкам да сяброўкі, а потым ускочыла з канапы і ляснула рукой па пустой ужо цяпер верхняй паліцы, – гэта ж яна, гэта ж Ячыкічыкі! Калі толькі паспела?!
– Што, пуста? – Ёй асуджальна паківала галавой, – коўдра ўцякла, паляцела прасціна, і Чакушка, як жаба, ускакала ад мяне… ізноў змылілася?
– Ага.
– Ну і хай сабе, мы ж не вартаўніцы сястры сваёй… вось смеху-то будзе, калі яна прачнецца, а яе няма!
– Вы бачыце?! – усклікнуў я.
Хлопцы насцярожыліся і перасталі спяваць: «Што?»
– Вось! – я паказаў на жанчыну, якая стаяла злева ад нас… якая мусіла быць злева ад нас, але знікла яшчэ да таго, як я пачаў махаць рукамі.
– Ай, – яны адмахнуліся ад мяне як ад дзіцяці, якое баіцца заходзіць у цёмны пакой, бо ў яго там монстры пад ложкам.
Праз некаторы час знікла і ніць, нябачная для маіх спадарожнікаў, затое дзесьці далёка, вельмі далёка з’явілася другога светлавая кропка, якая расла, расла, пакуль не ператварылася ў наш доўгачаканы выхад! Здавалася, што спераду нас да сябе манілі некалькі сонцаў – настолькі яркім быў святло з няшчыльна зачыненай брамы. Мы паскорылі крок, а пад канец наогул ледзь не беглі. Неўзабаве тунэль скончыўся, і мы расчынілі браму…
Лепш бы ён не канчаўся! Лепш бы мы нічога не расчынялі!
– Што гэта?
– Хто гэта?
– Дзе гэта?
Не абышлося і без мяне: – калі гэта?
Стаяў цьмяны дзень. Да нашага тунэля цягнулася няскончаная насып. Адна за адной пад’язджалі маленькія машынкі – я такія бачыў у дакументальным фільме пра будаўніцтва не то ДАЭРЛА, не то ДнепраГЭСа ў трыццатых гадах мінулага стагоддзя – з іх высыпалі грунт, спрытныя рабочыя ў брудных і рваных бушлатах выраўноўвалі яго і кідаліся да наступнай машыны, слізгаючы па снезе. З усіх бакоў будпляцоўка была акружаная вежамі з назіральнікамі ў гладзесенькай новай форме.
Ячыкічыкі скокнула з верхняй паліцы: «Мне здаецца, ты дарэмна аблаяла малюнак аўтара. Ён жа інасказальна, не пра геаграфічныя мясціны, а пра сваю душу. Я б на яго месцы намалявала так:
– О, глыбока! Тады я так, я таксама маляваць люблю:
– О, змрочна. Ты неяк змрочна глядзіш на жыццё, нягледзячы на юныя гады. Даўно малюеш?
– Што малюеш?
– Я больш люблю пра стварэнне свету. – Засаромелася правадніца.
– Сур’ёзная тэма! – Ай ляснула кніжкай. – Ну, цягні свае малюнкі, паглядзім.
– Супакойся, – перапыніла яе Ёй, – добра б рамонак на лузе ці русалак на дрэвах, а тут казкі пра стварэнне свету! Чытай давай!
– Чаму казкі? – пакрыўдзілася правадніца, – я з натуры малявала. Толькі я іх з сабой не брала.
– Чытай! – Ёй ізноў павярнулася да Ай.
Аднекуль здалёк данёсся гудок паравоза – я такое таксама чуў у старых фільмах – там, крыху далей, унізе, стаяў эшалон і такія ж брудныя людзі, толькі маленькія, перасыпалі грунт з вагонаў у гэтыя машынкі, якія снавалі туды-сюды. Нарэшце, апошні вагон быў ачышчаны. Менавіта ў гэты момант паравоз даў гудок і павольна крануўся кудысьці ў шэры туман. Насустрач яму пыхцеў другі, але не з адчыненымі вагонамі, а з цяплушкамі. Неўзабаве брама першай расчынілася і з іх на зямлю пасыпаліся людзі. Дзіўныя, рознашэрсна апранутыя, яны па адным перабягалі да нейкага адміністрацыйнага барака, хутка будаваліся ў калоны па тры, і потым гэтак жа хутка сыходзілі па дарозе, якая хавалася ў яры. Ім на змену высыпаўся наступны вагон, потым другі, яшчэ і яшчэ.
– Неяк мне тут не вельмі, пайду-на я назад, – пачаў я.
– Калі шчыра, то і я разлічваў зусім на іншае, – дадаў Ціможа.
– Ды кінь! На што? На мора, пляж і дзяўчат у бікіні? – усміхнуўся Ціварта. – Гэта так пашла.
– Чаму гэта?
– Хаваць натуральную прыгажосць за ўсялякімі бікінямі… – пачаў было Ціварта, але ў гэты момант нас заўважылі.
– А ну стаяць! – у наш бок пабегла адразу некалькі чалавек у шынялях і сініх фуражках з чырвоным аколышам. Усе былі ўзброены вінтоўкамі, і толькі першы, самы крыклівы, у адной руцэ трымаў рэвальвер, а другой утрымліваў павадок, да якога была прымацаваная аўчарка з ашчэранай мардай.
– Стаяць, страляць буду, – крычаў ён, таму мы хутка нырнулі назад у цемру. Проста дабегчы яны да нас не маглі, нас падзяляла яшчэ не да канца засыпаная вузкая прорва.
– Хавайцеся, усе ва ўкрыццё!
– Позна піць баржомі, праз пяць хвілін яны пералезуць на гэты бок прорвы, а сабака яшчэ раней. Валіць трэба!
– Сабаку?
– Можна і сабаку, але лепш адсюль!
– Сыходзім.
Але аказалася, што ў нас не было і пяці хвілін. Крыкі раздаліся зусім побач, і на пляцоўку перад тунэлем пасыпаліся камяні – хтосьці спускаўся зверху!
– Бяжым, – крыкнуў Цінадуль, і ўжо на хаду дадаў: – Зачыняй!
Каму ён крычаў, я так і не зразумеў. Можа Ціможы з Цівартам, можа мне, а можа і таямнічаму Сім-Сіму, але ззаду раздаўся не то выбух, не то нейкі натужны выдых, тунэль заскрыпеў як стары і заціх, кашлянуўшы напрыканцы моцным парывам ветру нам у спіны. Святло ззаду памеркла, і мы ізноў апынуліся ў поўнай цемры.
Амаль. Мне падалося, што дзесьці то над намі, то ў маёй галаве мільганулі крохкія серабряныя ніці, крутануліся, потым то ці завязаліся вузлом, ці проста заблыталіся, і хутка зніклі ўдалечыні, як бачанне.
– Вы бачылі?
– Не, што – бачылі?
– А вы? Вы што – нічога не бачылі?
– Нічога.
– Серабраныя такія, як павучынкі… Зніклі, расталі…
– Гав! Гав! – мы ўсе падскочылі ледзь не да столі, і толькі Цінадуль, адсмяяўшыся, дадаў: – Гав!
– Што гэта было?
– Гэта я брахаў!
– Гэта і так зразумела, што "гэта"? – я кіўнуў назад. Хоць мяне і не было відаць, тым не менш усе зразумелі, пра што гаворка.
– Памылка апраксімацыі… – і, чуючы маё неразуменне, дадаў, а дакладней – пракрычаў, – замянілі крывую ламанымі, недарэкі!
Праз некалькі хвілін нас літаральна выплюнула з тунэля – на гэты раз мы яго прайшлі значна хутчэй.
– А дзе вашы вазкі?..
Ай-Ёй-Ячыкічыкі
– Ну-ну, ну-на, дай зірнуць. Яны на самай справе такія выдатныя? – Ёй зазірнула ў кнігу праз плячо Ай і адштурхнулася. – Тфу-тфу-тфу, гэта што такое?
– Сабачка. Я намалявала. – Ай павярнулася да Ёй і нечакана голасна гаўкнула.
– Лепш бы ты гаварыць навучылася, – Ёй змоўкла на секунду, а потым дадала: – ці няўкаць… а дзе вазкі, я на іх хацела зірнуць?
– Аўтар жа ясна даў зразумець, што вазкі згубіліся!
– Ты яму сваімі малюнкамі ўвесь сюжэт сапсуеш!
– Не-а, мой малюнак пазасюжэтны, проста для прыгажосці.
– Усё роўна, калі мы будзем устаўляць свае малюнкі і мяняць усё запар, дык да канца дачытаем не гэтую кніжку невядомага аўтара, а сваю.
– Ну а якія мінусы? Жартую-жартую, чытаем не спыняючыся! – Ай кашлянула некалькі разоў, каб прачысціць горла…
Горла не прачышчалася...
P.S. Ад Аўтара: Калі пасьля гэтага разьдзелу сьцежка здаецца вам занадта туманнай — зазірніце ў маю лябараторыю на BMAC. Там, у бясплатным доступе (у зручным фармаце EPUB), вас ужо чакае працяг: «Патаемнае дзіцяня» (§ 33) і «Нюх на волю» (§ 33.1). Яны расставяць слупы і пакажуць ямы на гэтым дзіўным шляху, каб сюжэт стаў крыху больш зразумелым. Забірайце дарма! Ну, а калі па дарозе вы вырашыце пачаставаць аўтара кубкам кавы за ягоную працу і пакуты перакладу — буду бязмерна ўдзячны!